Hook
Con số kể một câu chuyện khác. Tháng 7 vừa qua, tổng phí gas mà các ZK Rollup (zkSync Era, Scroll, Linea, Starknet) trả cho Ethereum L1 để đăng tải bằng chứng (proof) lên tới 12.800 ETH – tương đương 42 triệu USD ở giá hiện tại. Trong khi đó, tổng doanh thu từ phí giao dịch (sequencer fee) mà chúng thu được chỉ vỏn vẹn 2.100 ETH. Khoảng cách 10.700 ETH mỗi tháng là phần lỗ mà các operator đang phải gánh. Và nếu gas ETH quay lại mức 50 Gwei như thời bull market, con số này sẽ còn tăng gấp 3 lần. Khi bạn chuẩn hóa wash trading và loại bỏ các bot rác, bức tranh còn ảm đạm hơn nhiều.
Context
ZK Rollup từng được ca ngợi là "holy grail" của scaling: chúng cung cấp finality nhanh hơn Optimistic Rollup nhờ bằng chứng toán học, không cần thời gian thử thách. Nhưng kỹ thuật đằng sau là một gánh nặng: mỗi batch giao dịch cần được chứng minh (prove) bởi các máy chủ prover cực kỳ mạnh – thường chạy GPU cluster hoặc FPGA. Chi phí để sinh ra một proof ZK-SNARKs/STARKs phụ thuộc vào kích thước batch và cấu hình phần cứng. Với mạng chính hiện tại, các team đều chọn batch rất lớn (hàng trăm nghìn giao dịch) để giảm chi phí bình quân, nhưng vì số lượng giao dịch thực tế thấp, chi phí trên mỗi giao dịch vẫn rất cao. Một số giao thức như Starknet đã thử nghiệm proof recursion để gộp nhiều block, nhưng chưa giải quyết được gốc rễ.
Core
Tôi đã chạy query từ Etherscan và Dune để trace dòng chảy chi phí thực tế của 4 ZK Rollup lớn nhất trong 30 ngày qua. Kết quả như sau:
- zkSync Era: Chi tiêu L1 ~4.200 ETH (~13,8 triệu USD). Doanh thu phí: 720 ETH. Tỉ lệ lỗ: 5,8x.
- Starknet: Chi tiêu L1 ~3.800 ETH (~12,5 triệu USD). Doanh thu phí: 540 ETH. Tỉ lệ lỗ: 7x.
- Scroll: Chi tiêu L1 ~2.600 ETH (~8,5 triệu USD). Doanh thu phí: 420 ETH. Tỉ lệ lỗ: 6,2x.
- Linea: Chi tiêu L1 ~2.200 ETH (~7,2 triệu USD). Doanh thu phí: 320 ETH. Tỉ lệ lỗ: 6,9x.
Technical debt ở đây là: các prover hiện tại chạy trên cloud GPU (chủ yếu NVIDIA H100) với chi phí khoảng 2-3 USD/giờ cho mỗi prover. Mỗi batch cần 2-4 prover hoạt động song song để đạt thời gian chứng minh dưới 1 giờ. Nếu tính thêm chi phí duy trì cơ sở dữ liệu, node sequencer, và băng thông, chi phí vận hành hàng tháng của mỗi ZK Rollup (không tính team dev) dao động từ 5 triệu đến 15 triệu USD. Khi bạn thực sự trace các dòng chảy, bạn thấy rằng các protocol này đang đốt tiền từ vốn đầu tư mùa trước, chứ chưa có mô hình kinh doanh bền vững nào.
Câu chuyện thống trị chu kỳ này sẽ là "chết đói vì chi phí chứng minh". Một số dự án đã triển khai cơ chế giảm phí cho người dùng (zero-fee promotion) để thu hút TVL, nhưng điều đó chỉ làm tăng số lượng giao dịch rác, kéo dài thời gian batch và tăng chi phí L1. Vòng luẩn quẩn khiến lỗ càng thêm lỗ.
Contrarian
Phản trực giác: Không phải ai cũng thua. Một góc nhìn ít ai để ý là các ZK Rollup có thể trở thành "cỗ máy in tiền" cho các nhà đầu tư đã mua token sớm, nhờ vào lạm phát token để trợ cấp cho operator. Nhưng điều này chỉ kéo dài được khi cộng đồng chấp nhận lạm phát cao. Thực tế, các token như STRK, ZK đã giảm 70-80% từ đỉnh, cho thấy thị trường đang chiết khấu rủi ro này.
Một phản trực giác khác: Optimistic Rollup (Arbitrum, Optimism) hiện đang có lợi nhuận dương? Họ không có chi phí prover, chỉ có calldata cost. Và thực tế, họ đang thu lời hàng triệu USD mỗi tháng từ sequencer fee dù khối lượng giao dịch thấp. Nhưng đừng vội mừng: khi Dencun (EIP-4844) ra mắt vào cuối năm nay, chi phí calldata giảm mạnh, doanh thu từ sequencer fee của họ cũng sẽ giảm tương ứng. Cả hai họ Rollup đều đang ở thế khó.
Takeaway
Câu hỏi đặt ra: Liệu ZK Rollup có thể tồn tại ở trạng thái bear này nếu gas L1 không giảm thêm 80% nữa? Câu chuyện ZK vẫn là tương lai, nhưng operator của chúng – với chi phí chứng minh đang cào bằng lợi nhuận – sẽ phải tìm ra giải pháp đột phá về phần cứng hoặc chấp nhận subsidize vô thời hạn. Khi túi tiền đầu tư cạn kiệt, ai sẽ là người cuối cùng tắt prover? Đó là tín hiệu bạn cần theo dõi.