Hồi đầu tuần, một quỹ đầu tư tại khu vực Trung Đông đã gửi cho tôi một bản tin phân tích nội bộ dài hơn 2.000 từ. Bản tin có đầy đủ các phần quen thuộc của một phân tích chuyên sâu. Nhưng khi tôi cuộn đến phần kết luận, toàn bộ các ô đều hiển thị ba chữ cái: N/A. Không một dòng mã, không một con số TVL, không một cái tên. Chỉ có một dòng duy nhất ở cuối trang: "Đầu vào không hợp lệ, phân tích kết thúc." Hệ thống AI mà quỹ này bỏ ra 500.000 đô la để xây dựng từ chối phân tích một dự án vừa huy động 100 triệu đô la. Vị giám đốc gọi điện hỏi tôi đây có phải là lỗi.
Câu chuyện đó khiến tôi nhớ lại chín tháng trước, khi tôi đang chạy NarvaBot, công cụ AI tôi thiết kế để quét Twitter, Reddit và các blog nhằm phát hiện sớm những câu chuyện mới nổi trên thị trường tiền mã hóa. Tôi bắt đầu dự án với sự hứng khởi của một người từng sống qua chu kỳ ICO 2017 và mùa hè DeFi 2020. Tôi tin rằng nắm bắt tâm lý đám đông trước hai tuần sẽ mang lại lợi nhuận. Và tôi đã không sai. Nhưng tôi cũng phát hiện ra một điều khác: các hệ thống AI lớn hiện nay gần như không có khả năng nói "tôi không biết". Khi được hỏi về một dự án không có dữ liệu, chúng không in ra N/A. Chúng tự dựng lên một câu chuyện. Chúng biến khoảng trống thành một bản phân tích trông rất chuyên nghiệp, và đó chính là cách hàng triệu đô la bốc hơi trong thị trường tăng. Bản tin N/A kia dạy tôi một bài học lớn hơn mọi bản phân tích dài hơi.
Khi một mô hình ngôn ngữ đối diện với dữ liệu trống, nó không hề có khái niệm "thiếu thông tin". Nó chỉ biết dự đoán token tiếp theo dựa trên hàng tỷ văn bản đã học. Các báo cáo trong quá khứ về dự án tiền mã hóa luôn đầy rẫy những cụm từ như "tiềm năng lớn", "đội ngũ mạnh", "công nghệ đột phá". Vậy nên khi đứng trước một cái tên không có dữ liệu thật, nó vẫn vẽ ra thứ gì đó nghe có vẻ hợp lý, bởi sự hợp lý là thứ mô hình được dạy để tạo ra. Cơ chế này giống hệt cách thị trường vận hành trong những chu kỳ tăng giá. Không ai muốn nói "tôi không biết", bởi câu trả lời đó không tạo ra sự chú ý. Mỗi ICO là một câu chuyện chưa được kể đúng cách, nhưng miễn là câu chuyện đủ hấp dẫn, dù đúng hay sai, nó vẫn sẽ được kể.
Chín tháng vận hành NarvaBot dạy tôi nhiều điều. Có lần, bot của tôi phát hiện ra một dự án mà tôi gọi là NodeNest, giống hệt hàng chục dự án DePIN tôi thẩm định trong năm nay. Trang web của NodeNest khoe một mạng lưới 20.000 nút đang chạy, nhưng trình khám phá khối cho thấy số giao dịch từ hợp đồng thông minh của họ bằng không. Hợp đồng không được xác minh mã nguồn, ví đa chữ ký quản trị chưa từng tương tác trên mạng chính. Hệ thống của họ gồm một trang web tĩnh, một bản white paper trau chuốt và một kênh Discord mà phần lớn thành viên là bot. Vậy mà bản phân tích từ hệ thống AI kia chấm NodeNest 9/10 điểm cho mục cơ hội đầu tư. Nếu quỹ nghe theo cỗ máy đó, 50 triệu đô la sẽ chảy vào khoảng trống. Không một nút nào thức dậy, và không một vụ hack nào được ghi nhận. Đó là cách một câu chuyện lớn sụp đổ trong im lặng.
Tôi không nói điều này để khoe sự tinh đời. Tôi từng là nạn nhân của những câu chuyện như vậy. Năm 2017, khi tôi 29 tuổi, tôi đầu tư hai ETH vào một dự án chỉ vì mê mẩn câu chuyện của họ. Tôi lời gấp ba mươi lần, nhưng cũng từ đó tôi tưởng rằng câu chuyện là tất cả. Mãi sau này, khi tư vấn cho một dự án clone, tôi chứng kiến một câu chuyện dàn dựng tốt đưa TVL từ con số không lên 20 triệu đô la chỉ trong hai tuần. Câu chuyện rất thật, nhưng điều nó mô tả thì chưa chắc.
So với NarvaBot, tôi nhận ra một điều cốt lõi: một hệ thống phân tích đáng tin cậy cần có khả năng từ chối trả lời. Ngay từ đầu, tôi đã cài một quy tắc cứng: nếu số thông tin xác thực thu thập từ dữ liệu trên chuỗi nhỏ hơn ba, bot sẽ không đưa ra khuyến nghị mà trả về một trang trống. Khách hàng trả tiền để nhận báo cáo, không phải để thấy chữ N/A. Nhưng dần dần họ nhận ra rằng một bản tin trống rỗng đã cứu họ khỏi những khoản đầu tư tồi tệ nhiều hơn tất cả các bản tin dài dòng cộng lại. Trong thị trường tăng, thứ khan hiếm nhất không phải là alpha, không phải cơ hội, mà là sự trung thực.
Hãy nói về quản trị, nơi tôi hay tập trung khi kiểm tra. Nhiều dự án tự gọi mình là DAO, có đề xuất, có bỏ phiếu. Nhưng quyền nâng cấp hợp đồng nằm trong tay một nhóm admin đa chữ ký, đôi khi chỉ là hai ví của cùng một tổ chức. Khái niệm "mã là luật" chỉ còn là một câu chuyện đẹp để bán cho nhà đầu tư nhỏ lẻ. Khi kiểm tra NodeNest, tôi thấy ví đa chữ ký của họ yêu cầu hai chữ ký, nhưng cả hai đều đến từ một người. Một câu chuyện phân quyền, thực chất là tập quyền. Bản báo cáo N/A không nói lên điều đó, nhưng nó cho tôi một dấu hiệu quan trọng: không ai đủ dũng cảm để khẳng định điều chưa thể kiểm chứng.
Nghe qua, báo cáo N/A như rác thải. Nhưng trong thị trường tăng, nó lại là một tài sản thông tin. Hãy đặt nó cạnh các bản tin thị trường dài 2.000 từ nói về dòng tiền mà chưa từng kiểm chứng một hợp đồng. Một bản tin N/A ít nhất đang nói sự thật. Nếu một quỹ chi 500.000 đô la để xây dựng một công cụ biết từ chối, thay vì biết bịa chuyện, thì đó là một tín hiệu trung thực đáng giá hơn nhiều chỉ báo kỹ thuật. Câu chuyện tôi kể không chỉ xảy ra ở Trung Đông; nó đang lặp lại từng ngày tại các nhóm đầu tư Việt Nam, nơi sự hưng phấn thường đi trước sự thẩm tra.
Điều quan trọng nhất khi làm nghề kể chuyện là phân biệt câu chuyện có sức mạnh và câu chuyện vỏ bọc. Năm 2021, tôi hợp tác với một nghệ sĩ tại Dubai để tạo ra CryptoPunks of Arabia, nơi văn hóa gặp blockchain. Chúng tôi bán hết 10.000 NFT trong bốn giờ. Đằng sau đó là hợp đồng được xác minh, là tài sản được lưu trữ phi tập trung. Còn NodeNest không có gì cả. Báo cáo N/A chính là tấm gương trung thực nhất phản chiếu những dự án như thế. Khi một câu chuyện không có thật, cách tốt nhất để kể nó là không kể gì cả.
Vậy câu hỏi dành cho bạn trong thị trường hưng phấn này: bạn đã sẵn sàng để công cụ phân tích của mình nói "tôi không biết" chưa? Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, khả năng đó trở thành hàng hóa xa xỉ. Mỗi ICO là một câu chuyện chưa được kể đúng cách; CryptoPunks of Arabia, nơi văn hóa gặp blockchain, kể câu chuyện của mình bằng những dòng mã có thật. Còn câu chuyện của NodeNest, tốt hơn hết là để trống. N/A không phải là một câu chuyện, nhưng nó là một câu trả lời. Và trong thị trường này, một câu trả lời trung thực đáng giá hơn mọi huyền thoại.