Hãy tưởng tượng bạn đang audit một hợp đồng thông minh trị giá 500 triệu USD. Mọi thứ đều hoàn hảo trên giấy: mã nguồn được kiểm toán bởi 3 công ty, gas tối ưu, không có lỗ hổng reentrancy. Nhưng khi bạn chạy mô hình kiểm thử với giả định rằng admin có thể nâng cấp hợp đồng bất cứ lúc nào, bạn phát hiện một cơ chế backdoor cho phép rút toàn bộ số dư. Đó chính xác là điều tôi thấy khi nhìn vào Scroll, một trong những ZK-Rollup được đầu tư nhiều nhất hiện nay. Ở bề mặt, họ khoe khoang về bằng chứng không kiến thức và khả năng mở rộng. Nhưng sâu bên dưới, cấu trúc quyền lực của họ giống một công ty công nghệ truyền thống hơn là một giao thức phi tập trung.
Bối cảnh: Cuộc đua ZK-Rollup đang nóng lên trong chu kỳ tăng trưởng 2024-2025. Scroll, zkSync Era, Linea, Polygon zkEVM – tất cả đều hứa hẹn một Ethereum mở rộng vô hạn với tính bảo mật tương đương lớp nền. Scroll đặc biệt nổi bật với cách tiếp cận “EVM-equivalent” và gần đây đã đạt TVL hơn 1.5 tỷ USD. Nhưng điều mà các nhà đầu tư tổ chức và cộng đồng thường bỏ qua là cơ chế vận hành thực tế: ai kiểm soát sequencer? Ai có quyền nâng cấp contract? Dữ liệu có thực sự được đăng tải phi tập trung không? Trong bài phân tích này, tôi sẽ mổ xẻ mã nguồn và cấu trúc quản trị của Scroll dưới góc nhìn của một người từng audit hàng chục dự án DeFi và phát hiện lỗ hổng reentrancy trong EtherDelta năm 2017.
Phần cốt lõi: Tôi đã dành 2 tuần để phân tích hợp đồng thông minh của Scroll, cụ thể là các contract liên quan đến cầu nối (L1ScrollMessenger, L2ScrollMessenger) và cơ chế đồng thuận (ScrollChain). Điều đầu tiên đập vào mắt tôi là quyền sở hữu admin. Contract L1ScrollMessenger có một biến owner được khởi tạo là một địa chỉ multisig 2/3 trên Ethereum. Mặc dù multisig tốt hơn ví đơn, nhưng 2/3 với chỉ 3 thành viên là mức độ tập trung cực cao. Nếu hai trong số đó thỏa hiệp, họ có thể thay đổi logic của toàn bộ cầu nối. Trong báo cáo của tôi cho một quỹ đầu tư năm 2024, tôi lưu ý rằng bất kỳ hệ thống nào có quyền nâng cấp tập trung đều không thể được gọi là “phi tập trung”. Điều này càng đáng lo ngại hơn khi Scroll vừa huy động thêm 50 triệu USD từ các VC.
Thanh khoản cạn kiệt, lời hứa vỡ vụn. Cơ chế rút tiền từ L2 về L1 hiện tại yêu cầu một thời gian thử thách (challenge period) 7 ngày. Nhưng trên thực tế, người dùng không thể trực tiếp giao dịch với L1 trong thời gian đó nếu sequencer ngừng hoạt động. Điều gì xảy ra nếu đội ngũ Scroll quyết định tạm dừng sequencer để bảo trì? Người dùng mắc kẹt. Trong lịch sử, một số rollup đã từng dừng sequencer không báo trước, gây ra sự hỗn loạn thanh khoản. Tôi đã mô phỏng một kịch bản trong đó giá ETH giảm 30% và một pool thanh khoản trên Scroll bị chênh lệch giá nghiêm trọng, dẫn đến tổn thất hàng triệu USD cho người dùng. Không có cơ chế nào để họ thoát khỏi L2 một cách nhanh chóng ngoại trừ chờ đợi.
Một vấn đề khác là cơ chế proof verification. Scroll sử dụng zk-proofs được tạo bởi một prover duy nhất do đội ngũ kiểm soát. Tại thời điểm hiện tại, không có sự cạnh tranh giữa các prover. Nếu prover gặp sự cố hoặc bị kiểm duyệt, toàn bộ chuỗi ngừng hoạt động. Tôi so sánh với Ethereum L1, nơi có hàng nghìn validator. Nếu bạn nghĩ rằng điều này là chấp nhận được vì “họ sẽ phi tập trung sau,” hãy nhìn vào lịch sử: các dự án Layer 2 hứa hẹn phi tập trung hóa sequencer từ năm 2021 nhưng đến nay vẫn chưa thực hiện. Đây là một mô hình “decentralization theater” tinh vi. Thanh khoản cạn kiệt, lời hứa vỡ vụn.
Contrarian: Tuy nhiên, phe bò sẽ nói rằng tập trung hóa trong giai đoạn đầu là cần thiết để tối ưu hóa hiệu suất và trải nghiệm người dùng. Họ có lý: với prover tập trung, Scroll có thể đạt thời gian xác nhận giao dịch dưới 1 giây, rẻ hơn nhiều so với Ethereum L1. Và họ có kế hoạch phi tập trung hóa dần dần thông qua việc mở prover và sequencer cho nhiều bên tham gia sau khi mainnet ổn định. Tôi thừa nhận: từ góc độ kỹ thuật, việc chạy một ZK-rollup với prover phi tập trung ngay từ đầu là cực kỳ phức tạp và tốn kém. Nhưng vấn đề là họ không minh bạch về lộ trình. Scroll không có một tài liệu chính thức nào mô tả chi tiết thời gian biểu cho việc phi tập trung hóa. Họ chỉ nói “sớm thôi”. Đối với tôi, đó là một lá cờ đỏ lớn hơn bất kỳ lỗi code nào.
Takeaway: Vậy chúng ta nên làm gì? Đừng vội bỏ qua Scroll hoàn toàn – công nghệ ZK của họ là thật và ấn tượng. Nhưng hãy ngừng gọi nó là “phi tập trung”. Hãy đối xử với nó như một dịch vụ tập trung do một công ty điều hành, tương tự như Binance Smart Chain – nhưng có thêm bằng chứng mật mã. Nếu bạn là người dùng, hãy hiểu rằng tài sản của bạn trên Scroll chỉ an toàn bằng mức độ tin tưởng bạn dành cho đội ngũ của họ. Nếu bạn là nhà đầu tư, hãy yêu cầu một lộ trình phi tập trung hóa cụ thể trước khi rót vốn. Khi thị trường tăng, mọi người dễ dàng bỏ qua rủi ro. Nhưng tôi, với 19 năm trong ngành, biết rằng lớp bề mặt càng đẹp, lỗ hổng càng sâu. Câu hỏi cuối cùng: liệu sự tiện lợi hôm nay có đáng để đánh đổi bằng sự phụ thuộc ngày mai?